Wprowadzenie

Japońska ceremonia herbaciana - cha-no yu to sztuka podawania herbaty typu matcha (sproszkowana zielona herbata) w najbardziej wykwintny sposób, a zarazem miejsce treningu, i dla gospodarza i dla gości, w opanowaniu najbardziej właściwego zachowywania się wobec innych, i wreszcie w dzisiejszym rozumieniu, jest to sztuka performance, w której i gospodarz i uczestniczący goście odgrywają ważną rolę w celu osiągnięcia idealnej harmonii.
W spotkaniu herbacianym istotny jest nie tylko smak herbaty. Goście podziwiają starannie przygotowane przez gospodarza otoczenie, kwiaty, kaligrafię i przybory do herbaty.

Większość dzisiejszych szkół cha-no yu wywodzi się od XVI-wiecznego mistrza Sen-no Rikyu. Uważa się, że udoskonalił on japoński styl cha-no yu zgodnie z myślą buddyzmu zen (wabi-cha). Jego cztery słowa: wa (harmonia), kei (szacunek), sei (czystość), jaku (spokój/brak) wyrażają ideę ceremonii herbacianej.

Każdy wchodzący do pawilonu herbacianego spogląda na kaligrafię umieszczoną w tokonoma (nisza ze zwojem lub ikebaną, albo jednym i drugim). Na zwoju mogą znaleźć się ważne słowa będące mottem ceremonii, kaligrafia napisana przez mistrza ceremonii, zdanie napisane przez jednego z dawnych kapłanów buddyjskich, etc. Dlatego przed i po oglądaniu zwoju, jako wyraz szacunku, należy złożyć ukłon.

Bon-ryaku-temae

Bon-ryaku-temae to ceremonialne przygotowywanie herbaty typu matcha przy wykorzystaniu tacy. Nazwa składa się z następujących członów: Bon: taca, ryaku: uproszczony, temae: przygotowanie herbaty matcha przed gośćmi. Kompozycja bon-ryaku-temae została utworzona w okresie Meiji (1868-1912) przez jednego z mistrzów szkoły Urasenke - czyli jednej ze szkół ceremonii herbacianej wywodzących się od Sen-no Rikyu. Jest to najprostszy sposób ceremonialnego przygotowywania matcha, wykonalny nawet na stole w warunkach europejskich.

Przybory

Podczas bon-rayku-temae korzystamy z przyborów:
Natsume - przenośny pojemnik do sproszkowanej herbaty matcha - wykonany zazwyczaj z drewna, pokryty laką
Chashaku - bambusowa łyżeczka do matcha
Chasen - bambusowa szczotka do ubijania (miksowania) matcha
Chakin - lniana mała ścierka do czarki
Chawan - czarka do matcha w odpowiednim kształcie.
zestaw Bin - czajniczek z podgrzewaczem. Wodę powinno gotować na węglu drzewnym.

Przygotowujący herbatę ma przy sobie:
Fukusa - jedwabna ścierka do delikatnych przedmiotów - m.in. pojemnika do herbaty natsume i łyżeczki chashaku. Przed ceremonią wszystkie przybory są starannie czyszczone, ale podczas ceremonii robi się to jeszcze wielokrotnie. Przed każdym ruchem czyszczenia przygotowujący herbaty składa fukusa we właściwą formę.
Poza tym przygotowujący herbatę przynosi:
Kensui - miseczka do wyrzucania wody po myciu czarki.

Goście

Gościom uczestniczącym pierwszy raz w spotkaniu herbacianym wolno w zasadzie zachowywać się tak, jak się im podoba, ale dużo przyjemniej byłoby i dla gospodarza i dla samego gościa, gdyby wszyscy uczestniczący szanowali zasady odpowiedniego zachowania podczas takiego spotkania. Zdradzimy więc państwu kilka wskazówek dla uczestników ceremonii.

Gość powinien
- zdjąć pierścionki, metalowy zegarek itp. (żeby nie uszkodzić czarki)
- umyć ręce
- przynieść chusteczki (i mały wachlarz sensu, jeśli to możliwe)

Jeżeli podczas ceremonii spożywa się słodycze, to suche ciastko higashi podaje się na papierowej chusteczce kaishi.
- Gdy teishu (wykonujący ceremonię) lub hantō (asystujący teishu) mówi "Okashi o dōzo" ("Proszę poczęstować się ciasteczkami"), gość podnosi kaishi z ciastkami higashi i kładzie ją lewej dłoni. Je palcami prawej ręki
- palce użyte do jedzenia oczyszcza na chusteczce kaishi. Kaishi pozostawia na stole (będzie potrzebna podczas picia herbaty), ale po zakończeniu spotkania zabiera ze sobą na pamiątkę.

Jak pić herbatę typu usu-cha, czyli rzadszą matcha na nieco swobodniejsze spotkanie ceremonii herbacianej. (por. koi-cha - gęsta matcha na bardzo poważną ceremonię herbacianą)
- podający stawia czarkę chawan przodem do gościa i kłania się mówiąc "Dōzo omeshiagari kudasai" ("Proszę"), więc gość dziękuje kłaniając się i mówiąc "Chōdai itashimasu" ("Dziękuję")
- gość podnosi chawan prawą ręką i kładzie na lewej dłoni
- w tej pozycji układa prawą rękę (kciuk do siebie) tak, żeby stabilnie obejmować czarkę
- kłania się czarce, lekko podnosząc ją obiema rękami
- w tej samej pozycji zmienia ułożenie prawej dłoni (kciuk na prawej krawędzi chawan, inne palce niżej chawan)
- lekko podnosząc chawan prawą ręką na lewej dłoni, dwa razy przekręca ją zgodnie z ruchem wskazówek zegara (po to, by nie pić z przodu chawan, nie uszkodzić jej najważniejszej części)
- wraca do stabilnego przytrzymania chawan (kciuk do siebie)
- podnosząc obiema rękami chawan, upija nieco sprawdzając smak herbaty. Jeśli herbata mu smakuje, ostatni łyk pije dźwięcznie.
- trzymając stabilnie chawan na lewej dłoni, kciukiem i palcem wskazującym prawej ręki czyści krawędź czarki (miejsce, z którego pił) z lewej do prawej
- ubrudzone dwa palce czyści chusteczką kaishi pozostawioną na stole
- prawą ręka (z kciukiem na krawędzi) dwa razy obraca chawan odwrotnie do wskazówek zegara, lekko podnosząc na lewej dłoni
- tą samą prawą ręką kładzie chawan delikatnie na stole
- ogląda chawan
- obiema rękami, dotykając łokciami stołu/kolan w przypadku spotkania na podłodze, stabilnie trzymając, podnosić chawan i ogląda jej boki i podstawę
- delikatnie odkłada chawan z powrotem
- Jeszcze raz ogląda całą chawan
- podnosi chawan prawą ręką i kładzie na lewej dłoni
- prawą ręką obraca chawan o 180 stopni zgodnie z ruchem zegara (2-3 razy, lekko podnosząc)
- tą samą prawą ręką odkłada chawan przodem do odbierającego ją
- odbierający chawan kłania się do gościa mówiąc "Ohiki itashimasu" ("Zabieram"), a ten  również się kłania dziękując słowami "Kekkō de gozaimashita".

 

Nagisa Rządek
wieloletnia wykładowczyni japonistyki UAM; znawczyni sztuki japońskiej, zwłaszcza plakatu; członkini Pozunani Ochakai - Poznańskiego Klubu Spotkania Herbacianego